Дар асри XXI технологияҳои иттилоотӣ (ТИ) ба ҷузъи ҷудонопазири фаъолияти инсон табдил ёфтаанд. Соҳаҳое чун маориф, тандурустӣ, иқтисодиёт, низоми бонкӣ, идоракунии давлатӣ ва алоқаи иҷтимоӣ бевосита ба системаҳои иттилоотӣ вобастагӣ доранд. Бо рушди босуръати технологияҳо, махсусан интернет, шабакаҳои компютерӣ ва хизматрасониҳои рақамӣ, масъалаи амнияти иттилоотӣ аҳамияти аввалиндараҷа пайдо намудааст.
Дар баробари имкониятҳои нав, фазои рақамӣ бо таҳдидҳои ҷиддии киберӣ рӯ ба рӯ шудааст. Ҳамлаҳои киберӣ, дуздии маълумот, вирусҳо, барномаҳои зараровар ва қаллобии электронӣ метавонанд ба иқтисодиёт, амнияти миллӣ ва ҳаёти шахсии шаҳрвандон зарари ҷиддӣ расонанд. Аз ин рӯ, омӯзиш ва таҳлили амнияти иттилоотӣ дар шароити таҳдидҳои киберии муосир масъалаи муҳим ва саривақтӣ мебошад.
Мафҳуми амнияти иттилоотӣ
Амнияти иттилоотӣ маҷмӯи чораҳо, воситаҳо ва усулҳое мебошад, ки барои ҳифзи маълумот аз дастрасии ғайриқонунӣ, тағйирёбӣ, нестшавӣ ё паҳншавии беиҷозат равона шудаанд. Ҳадафи асосии амнияти иттилоотӣ таъмини се принсипи муҳим аст:
Махфият – танҳо шахсони ваколатдор бояд ба иттилоот дастрасӣ дошта бошанд;
Тамомият – маълумот набояд беиҷозат тағйир дода шавад;
Дастрасӣ – иттилоот бояд дар вақти лозима барои истифодабарандагон дастрас бошад.
Ин се принсип ҳамчун асоси системаи муосири амнияти иттилоотӣ эътироф гардидаанд ва дар тамоми меъёрҳои байналмилалӣ истифода мешаванд.
Таҳдидҳои киберии муосир
Бо рушди технологияҳои рақамӣ намудҳои таҳдидҳои киберӣ низ мураккабтар ва гуногунтар мегарданд. Таҳдидҳои асосии муосир инҳоянд:
1. Барномаҳои зараровар.
Ба ин гурӯҳ вирусҳо, троянҳо ва барномаҳои ҷосусӣ дохил мешаванд. Онҳо метавонанд:
-Маълумотро нобуд ё дуздӣ кунанд;
-Кори системаҳои компютериро халалдор намоянд;
-Дастрасии пинҳонӣ ба компютер фароҳам оваранд.
2. Ҳамлаҳои фишинг.
Фишинг яке аз усулҳои паҳншудаи қаллобии электронӣ мебошад. Ҳамлагарон тавассути почтаи электронӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ё сомонаҳои қалбакӣ маълумоти махфии истифодабарандагон (логин, парол, маълумоти корти бонкӣ)-ро ба даст меоранд.
3. Ҳамлаҳои DDoS.
Ҳамлаҳои тақсимшудаи радкунии хизматрасонӣ (DDoS) боиси аз кор мондани сомонаҳо ва системаҳои шабакавӣ мегарданд. Ин гуна ҳамлаҳо аксар вақт ба ташкилотҳои давлатӣ, бонкҳо ва ширкатҳои калон равона мешаванд.
4. Дуздии маълумот.
Дар натиҷаи ҳамлаҳои киберӣ маълумоти шахсӣ, молиявӣ ва тиҷоратӣ метавонанд ифшо шаванд. Ин ҳолат ба эътибори ташкилотҳо ва амнияти шаҳрвандон зарари ҷиддӣ мерасонад.
Омилҳои афзоиши таҳдидҳои киберӣ инњоянд.
– Рақамикунонии босуръати ҷомеа;
– Истифодаи васеи интернет ва дастгоҳҳои мобилӣ;
– Сатҳи пасти саводнокии рақамии баъзе истифодабарандагон;
– Нокифоя будани низоми ҳифзи иттилоот дар баъзе ташкилотҳо;
– Истифодаи нармафзори ғайриқонунӣ ё кӯҳнашуда.
Усулҳои таъмини амнияти иттилоотӣ.
Барои муқовимат ба таҳдидҳои киберӣ татбиқи маҷмӯи чораҳои техникӣ, ташкиливу ҳуқуқӣ зарур аст.
1. Чораҳои техникӣ
– Истифодаи антивирусҳо ва файрволҳо;
– Рамзгузории маълумот;
– Нусхабардории мунтазами иттилоот (backup);
– Навсозии доимии системаҳо ва барномаҳо.
2. Чораҳои ташкилиявӣ
– Таҳияи сиёсати амнияти иттилоотӣ дар ташкилотҳо;
– Маҳдуд кардани сатҳи дастрасии кормандон;
– Омӯзиши кормандон оид ба қоидаҳои амнияти киберӣ.
3. Чораҳои ҳуқуқӣ.
– Қабули қонунҳо ва санадҳои меъёрӣ;
– Муқаррар намудани ҷавобгарӣ барои ҷиноятҳои киберӣ;
– Ҳамкории байналмилалӣ дар самти амнияти киберӣ.
Нақши давлат ва ҷомеа дар амнияти иттилоотӣ
Амнияти иттилоотӣ танҳо масъулияти мутахассисони техникӣ нест давлат, ташкилотҳо ва шаҳрвандон бояд якҷоя амал намоянд. Давлат тавассути стратегияҳо ва қонунгузорӣ заминаи ҳуқуқиро фароҳам меорад, бояд қайд карди дар Кодекси Ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷазо оиди намудҳои ҷиноятҳои кибери муқарар карда шудааст аз ҷумла дар Боби 28-Ҷиноятњо алайњюҳи амнияти иттилоотӣ, Модаи 298-дастраси ба маълумоти компиютери бе иҷозат ҷазоҳои гуногун муқарар шудаанд, ташкилотҳо чораҳои амниятиро татбиқ мекунанд ва шаҳрвандон бояд фарҳанги истифодаи бехатари технологияҳоро риоя намоянд.
Дар шароити ҷаҳони рақамкунонии муосир амнияти иттилоотӣ ба яке аз унсурҳои калидии рушди устувори ҷомеа табдил ёфтааст.
Таҳдидҳои киберӣ пайваста рушд мекунанд ва усулҳои нави ҳамла ба вуҷуд меоянд. Аз ин рӯ, танҳо бо истифодаи чораҳои комплексӣ, баланд бардоштани саводнокии рақамӣ ва такмили низоми ҳифзи иттилоот метавон амнияти маълумотро таъмин намуд.
Омӯзиш ва рушди пайвастаи соҳаи амнияти иттилоотӣ кафолати ҳифзи манфиатҳои шахсӣ, ҷамъиятӣ ва давлатӣ дар фазои рақамӣ мебошад.
Аслиддини Достизода, ассистенти кафедра зеҳни сунъӣ ва барномасозии Коллеҷи техникии ДТТ ба номи академик М.Осимӣ
