Ҷашни Сада яке аз қадимтарин ва пурмазмунтарин ҷашнҳои суннатии мардуми ориёинажод, аз ҷумла тоҷикон ба ҳисоб рафта, дар худ ҷаҳонбинии амиқи инсонро нисбат ба табиат, нур, гармӣ ва ҳаёт таҷассум менамояд. Ин ҷашн на танҳо як ойини мавсимӣ, балки падидаи бузурги фарҳангӣ, фалсафӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо ҳамчун рамзи пирӯзии равшанӣ бар торикӣ ва дониш бар ҷаҳолат хидмат кардааст. Сада ҷашнест, ки инсонро ба қувваҳои табиат наздик намуда, ӯро ба шинохти нақши худ дар олам ҳидоят мекунад. Дар тафаккури мардумӣ Сада бо гармӣ, нур, оташ ва оғози ҳаракати нав дар зиндагӣ пайвастагии зич дорад. Ин ҷашн инсонро ба умед, кору заҳмат ва омодагӣ ба фасли нав даъват мекунад. Аз ин лиҳоз, омӯзиш ва таҳлили ҷашни Сада аҳамияти бузурги илмӣ ва фарҳангӣ дорад. Ҳадафи ин мақола равшан сохтани моҳияти таърихӣ, фарҳангӣ ва фалсафии ҷашни Сада дар тамаддуни тоҷикон мебошад. Дар баробари ин, мақола кӯшиш мекунад, ки ҷойгоҳи Садаро дар ҷаҳони муосир нишон диҳад. Мақсади ниҳоӣ таҳкими худшиносии миллӣ ва эҳтиром ба арзишҳои фарҳангии аҷдодӣ мебошад.
Ҷашни Сада аз нигоҳи таърихӣ ба давраҳои бисёр қадим тааллуқ дошта, решаҳои он ба замони ташаккули ҷомеаи ибтидоии инсон бармегардад. Аз замоне ки инсон ба қудрати оташ ошно гардид, муносибати ӯ бо табиат шакли нав гирифт ва ин кашфиёт зиндагии ӯро куллан дигаргун сохт. Оташ на танҳо воситаи гармӣ ва муҳофизат, балки рамзи зиндагӣ, амният ва рушди иҷтимоӣ гардид. Дар ҳамин замина, ҷашне ба вуҷуд омад, ки оташро ҳамчун неъмати бузург гиромӣ медошт. Дар сарчашмаҳои таърихӣ зикр мешавад, ки Сада маҳз ба муносибати кашфи оташ аз ҷониби инсон ҷашн гирифта мешуд. Ин ҷашн ҳамчун рамзи оғози давраи нави шуур ва фарҳанг пазируфта мешуд. Дар тафаккури ориёӣ оташ муқаддас шуморида шуда, ҳамчун нерӯи поккунанда ва рӯшангар эътироф мегардид. Аз ин рӯ, ҷашни Сада танҳо як маросими суннатӣ набуда, балки таҷассумгари фалсафаи зиндагии мардум мебошад. Бо гузашти асрҳо, ин ҷашн шаклҳои гуногун гирифта, аммо моҳияти аслии худро ҳифз намудааст.
Маънои вожаи «Сада» низ дорои тафсирҳои гуногун мебошад, ки ҳар яке ба паҳлӯҳои муайяни ин ҷашн ишора мекунад. Бархе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки калимаи «Сада» аз рақами «сад» гирифта шуда, ба сад рӯз мондан то фаро расидани Наврӯз ишора мекунад. Ин андеша бо тақвими суннатии ориёӣ мувофиқат дошта, робитаи мустақими Садаро бо гардиши фаслҳо нишон медиҳад. Гурӯҳи дигар Садаро рамзи «сад шуъла» ё «сад нерӯ» медонанд, ки ба гармӣ ва нур иртибот дорад. Дар ҳар сурат, мафҳуми асосӣ ба равшанӣ, гармӣ ва ҳаракати зиндагӣ бастагӣ дорад. Ин маъноҳо гувоҳӣ медиҳанд, ки Сада ҷашнест, ки бо илм, мушоҳидаи табиат ва таҷрибаи ҳаётии инсон алоқаманд аст. Мардум тавассути ин ҷашн тағйироти табиатро дарк намуда, худро ба давраи нави кишоварзӣ омода месохтанд. Ҳамин тариқ, Сада ҳамчун ҷашни ақл, таҷриба ва умеди инсон ба оянда зуҳур намудааст. Дар он на танҳо эҳсос, балки дониш ва мушоҳида нақши муҳим мебозанд.
Дар осори классикии форсу тоҷик ҷашни Сада мақоми хоса дорад ва аксаран ҳамчун рамзи тамаддуни ориёӣ зикр мегардад. Дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ достони Ҳушанг ба таври равшан ба пайдоиши оташ ва ҷашни Сада ишора мекунад. Ҳушанг ҳангоми бархӯрдани сангҳо ба ҳамдигар оташро кашф намуда, онро неъмати бузург барои инсон мешуморад. Ин лаҳза ҳамчун нуқтаи оғози тамаддун муаррифӣ мегардад. Фирдавсӣ бо забони рамзӣ нишон медиҳад, ки инсон тавассути дониш ва таҷриба метавонад табиатро бишносад ва аз он ба нафъи худ истифода барад. Дар ҳамин замина, ҷашни Сада ҳамчун таҷассумгари пирӯзии ақл бар ҷаҳолат ба қалам дода мешавад. Ин андеша дар дигар сарчашмаҳо низ тасдиқ меёбад. Масалан, Абурайҳони Берунӣ дар осори худ ҷашни Садаро ҳамчун ҷашни қадимии мардумони эронитабор тавсиф мекунад. Ӯ ба маросимҳо ва расму ойинҳои марбут ба ин ҷашн таваҷҷуҳи махсус медиҳад. Ҳамин тавр, сарчашмаҳои классикӣ аҳамияти таърихии Садаро ба таври возеҳ нишон медиҳанд.
Ҷашни Сада дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иқтисодии мардум низ нақши муҳим доштааст. Ин ҷашн одатан дар айёме баргузор мешуд, ки сардиҳои шадиди зимистон тадриҷан коҳиш ёфта, нишонаҳои гармшавии ҳаво падид меомаданд. Мардум ин тағйиротро ҳамчун башорати баҳор ва оғози корҳои кишоварзӣ қабул мекарданд. Дар ҷараёни ҷашн деҳқонон нақшаи корҳои саҳроиро баррасӣ намуда, барои кишту кори нав омодагӣ мегирифтанд. Оташ ҳамчун рамзи гармӣ ва ҳаёт дар маркази маросим қарор дошт. Афрӯхтани гулхан на танҳо амали рамзӣ, балки воситаи ҳамгироии иҷтимоӣ низ буд. Мардум гирди оташ ҷамъ шуда, суруд мехонданд, қиссаҳо нақл мекарданд ва робитаҳои иҷтимоиро мустаҳкам менамуданд. Ин раванд ҳисси ҳамбастагӣ ва ҳамдигарфаҳмиро тақвият мебахшид. Аз ин ҷиҳат, Сада ҷашни танҳо як рӯз набуда, балки як марҳилаи муҳими ҳаёти ҷомеа ба шумор мерафт.
Аз нигоҳи фалсафӣ, ҷашни Сада ба масъалаҳои амиқи ҳастӣ ва маънои зиндагӣ иртибот дорад. Оташ дар тафаккури ориёӣ на танҳо унсури моддӣ, балки рамзи рӯшноии маънавӣ ва покӣ мебошад. Тавассути оташ инсон роҳи худро дар торикии ҷаҳолат меёбад. Сада ҳамчун ҷашни нур инсонро ба худогоҳӣ ва худшиносӣ ҳидоят мекунад. Дар ин ҷашн ғояи муборизаи доимии равшанӣ ва торикӣ таҷассум ёфтааст. Ин мубориза на танҳо дар табиат, балки дар рӯҳи инсон низ ҷараён дорад. Аз ин рӯ, Сада инсонро ба поксозии ботин ва такмили ахлоқ даъват мекунад. Ҷашн ба мардум мефаҳмонад, ки танҳо тавассути дониш, меҳнат ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон ба зиндагии шоиста расид. Ин ғояҳо имрӯз низ аҳамияти худро гум накардаанд. Баръакс, дар ҷаҳони муосир онҳо боз ҳам муҳимтар мегарданд.
Дар даврони муосир ҷашни Сада ҳамчун ҷузъи муҳими фарҳанги миллӣ эҳё гардида, мақоми расмӣ пайдо кардааст. Дар давраи Истиқлоли давлатии Тоҷикистон таваҷҷуҳ ба ҷашнҳои суннатӣ, аз ҷумла Сада, ба таври назаррас афзоиш ёфт. Давлат ин ҷашнҳоро ҳамчун воситаи таҳкими худшиносии миллӣ ва ваҳдати ҷомеа истифода мебарад. Баргузории ҷашни Сада дар сатҳи ҷумҳуриявӣ ба наслҳои ҷавон имконият медиҳад, ки бо мероси фарҳангии худ аз наздик шинос шаванд. Ин ҷашн дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва муассисаҳои фарҳангӣ таҷлил мегардад. Дар ҷараёни он на танҳо маросимҳои суннатӣ, балки барномаҳои фарҳангӣ ва илмӣ низ баргузор мешаванд. Ин раванд ба густариши маърифати таърихӣ ва фарҳангӣ мусоидат мекунад. Ҳамин тариқ, Сада имрӯз на танҳо як ҷашни анъанавӣ, балки падидаи муҳими сиёсати фарҳангӣ мебошад. Он ҳамчун пули иртиботӣ миёни гузашта ва имрӯз хизмат мекунад. Метавон гуфт, ки ҷашни Сада таҷассумгари тафаккури амиқи таърихӣ, фарҳангӣ ва фалсафии халқи тоҷик мебошад. Ин ҷашн дар худ арзишҳое чун нур, дониш, меҳнат ва умедро муттаҳид месозад. Сада нишон медиҳад, ки инсон ҳамеша дар ҷустуҷӯи равшанӣ ва маънои зиндагӣ будааст. Аз замонҳои қадим то имрӯз ин ҷашн ҳамчун рамзи ҳаёт ва рушди инсон боқӣ мондааст. Омӯзиши Сада барои фаҳмиши беҳтари таърихи миллат ва ҷаҳонбинии он аҳамияти калон дорад. Ҳифз ва рушди ин ҷашн вазифаи муҳимми ҳар як фарди ҷомеа мебошад. Зеро тавассути чунин арзишҳо худшиносии миллӣ тақвият меёбад. Ҷашни Сада на танҳо хотираи гузашта, балки чароғи роҳнамои оянда низ мебошад. Ҷашни Сада дар зеҳни ҷамъиятии мардум танҳо ҳамчун як маросими рамзӣ маҳдуд намешавад, балки он ҳамчун низоми мукаммали арзишҳо ва ҷаҳонбинӣ ташаккул ёфтааст. Дар ҷараёни таърих, ин ҷашн насл ба насл интиқол ёфта, бо худ таҷрибаи зиндагӣ, донишҳои мардумӣ ва анъанаҳои ахлоқиро ҳифз намудааст. Мардум тавассути ҷашни Сада муносибати худро бо табиат ба танзим медароварданд ва дарк мекарданд, ки зиндагии инсон аз қонунҳои табиат ҷудо нест. Ин ҷашн инсонро водор месохт, ки ба муҳити атроф бо эҳтиром муносибат намояд. Ҳар як амали марбут ба Сада, аз ҷумла афрӯхтани оташ, ҷамъ омадани мардум ва баргузории маросимҳо, маънои амиқи иҷтимоӣ дошт. Ин раванд на танҳо шодмонӣ, балки омӯзиш ва тарбияро низ дар бар мегирифт. Дар чунин ҷамъомадҳо ҷавонон аз калонсолон таҷриба меомӯхтанд. Ҳамин тариқ, Сада ба як мактаби ғайрирасмии тарбия табдил ёфта буд. Арзишҳои ҳамдигарфаҳмӣ, эҳтиром ва заҳматдӯстӣ маҳз дар ҳамин муҳит ташаккул меёфтанд. Ин хусусиятҳо Садаро аз бисёр ҷашнҳои дигар фарқ мекунанд.
Дар фарҳанги мардумӣ ҷашни Сада бо анъанаҳои сершумори шифоҳӣ, аз ҷумла ривоятҳо, сурудҳо ва нақлҳои рамзӣ пайваст мебошад. Ин мероси шифоҳӣ на танҳо хотираи таърихиро ҳифз кардааст, балки ҷаҳонбинии мардумро низ ташаккул додааст. Сурудҳое, ки дар ҷараёни ҷашн хонда мешуданд, аксаран ба ситоиши нур, гармӣ ва зиндагӣ бахшида мешуданд. Дар онҳо меҳнати деҳқон, умеди баҳор ва фаровонии ризқу рӯзӣ васф мегардид. Нақлҳои мардумӣ бошанд, пайдоиши оташ ва қудрати онро ба таври рамзӣ шарҳ медоданд. Ин нақлҳо ба наслҳои ҷавон мефаҳмонданд, ки дониш ва заҳмат асоси пешрафти инсон мебошанд. Ҳар як калима ва рамзи истифодашуда маънои тарбиявӣ дошт. Дар чунин муҳит, фарҳанг ва ахлоқ ба таври табиӣ ба наслҳо интиқол меёфт. Аз ин лиҳоз, Сада на танҳо ҷашн, балки василаи ҳифзи хотираи миллӣ низ буд. Ин ҷанба имрӯз низ аҳамияти худро нигоҳ доштааст.
Ҷашни Сада дар низоми тақвимии мардумӣ нақши муҳим мебозид ва ҳамчун нуқтаи гардиш байни фаслҳо пазируфта мешуд. Дар шароити ҷомеаи суннатӣ, ки зиндагӣ бештар ба кишоварзӣ вобаста буд, чунин нишонаҳои мавсимӣ аҳамияти ҳаётӣ доштанд. Мардум тавассути мушоҳидаи табиат ва таҷрибаи бисёрсолаи худ муайян мекарданд, ки кай давраи сардиҳои шадид ба анҷом мерасад. Сада ҳамчун башорати гармшавии ҳаво ва наздик шудани баҳор қабул мегардид. Ин ҷашн ба мардум неруи равонӣ мебахшид ва онҳоро ба оянда бо умед менигарист. Омодагӣ ба корҳои саҳроӣ маҳз пас аз Сада ҷиддитар мешуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки ҷашнҳои суннатӣ дар ҷомеа танҳо нақши фарҳангӣ надоштанд, балки ҷузъи муҳими идоракунии зиндагӣ буданд. Дар ин замина, Сада ҳамчун унсури муҳими низоми иҷтимоӣ баромад мекард. Он ба мардум кӯмак мерасонд, ки фаъолияти худро бо табиат ҳамоҳанг созанд. Ҳамин ҳамоҳангӣ яке аз асосҳои устувории ҷомеа ба шумортмерафт.
Бо густариши тамаддун ва тағйир ёфтани сохтори ҷомеа, ҷашни Сада низ ба марҳилаҳои нави рушд ворид гардид. Дар баъзе давраҳои таърихӣ, ба вижа дар замони ҳукмронии идеологияҳои бегона, таҷлили ин ҷашн коҳиш ёфт ё ҳатто фаромӯш шуд. Бо вуҷуди ин, он дар зеҳни мардум ҳамчун хотираи фарҳангӣ боқӣ монд. Ин далел гувоҳӣ медиҳад, ки арзишҳои аслӣ нобудшаванда нестанд. Ҳатто вақте ки ҷашн ба таври расмӣ таҷлил намешуд, унсурҳои он дар расму ойинҳои дигар ҳифз мегардиданд. Мардум тавассути анъанаҳои хонаводагӣ ва маҳаллӣ ин меросро нигоҳ медоштанд. Бо фаро расидани давраи истиқлол, имконият барои эҳёи пурраи Сада фароҳам омад. Ин эҳё на танҳо барқарорсозии як ҷашн, балки бозгашт ба решаҳои худшиносии миллӣ буд. Давлат ва ҷомеа якҷо барои зинда нигоҳ доштани ин арзишҳо кӯшиш карданд. Ин раванд аҳамияти бузурги иҷтимоӣ дошт.
Дар шароити ҷаҳонишавии муосир, ки фарҳангҳои гуногун бо ҳам бархӯрд мекунанд, ҳифзи ҷашнҳои миллӣ аҳамияти дучанд пайдо мекунад. Ҷашни Сада метавонад ҳамчун унсури муҳими ҳувияти миллӣ хизмат кунад. Он ба наслҳои ҷавон мефаҳмонад, ки гузашта ва фарҳанги онҳо дорои арзишҳои амиқ мебошад. Тавассути омӯзиши Сада, ҷавонон бо таърихи худ ошно мешаванд ва эҳсоси ифтихори миллӣ дар онҳо ташаккул меёбад. Ин раванд барои устувории ҷомеа бисёр муҳим аст. Дар баробари ин, Сада метавонад ҳамчун воситаи муколамаи фарҳангҳо низ истифода шавад. Ҷаҳон имрӯз ба арзишҳое ниёз дорад, ки ба сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтиром асос ёфтаанд. Фалсафаи Сада маҳз чунин арзишҳоро тарғиб мекунад. Он инсонро ба ҳамзистии осоишта бо табиат ва ҷомеа даъват менамояд. Аз ин лиҳоз, Сада метавонад на танҳо ҷашни миллӣ, балки паёми умумибашарӣ бошад.
Нақши муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ дар омӯзиш ва тарғиби ҷашни Сада низ хеле муҳим аст. Дар мактабҳо ва донишгоҳҳо омӯзиши ҷашнҳои суннатӣ метавонад қисми тарбияи шаҳрвандӣ ва фарҳангӣ гардад. Омӯзгорон тавассути мисолҳои таърихӣ ва фарҳангӣ метавонанд арзишҳои инсонпарваронаро ба шогирдон омӯзонанд. Сада барои чунин омӯзиш маводи ғанӣ фароҳам меорад. Дар он ҳам унсурҳои таърихӣ, ҳам фалсафӣ ва ҳам иҷтимоӣ мавҷуданд. Баргузории маҳфилҳо, семинарҳо ва барномаҳои фарҳангӣ ба ин раванд мусоидат мекунад. Тавассути ин фаъолиятҳо, ҷашн аз доираи як маросим берун рафта, ба мавзӯи омӯзиш ва таҳлил табдил меёбад. Ин раванд сатҳи маърифати ҷомеаро боло мебардорад. Ҳамзамон, он эҳсоси масъулиятро нисбат ба мероси фарҳангӣ тақвият медиҳад. Дар натиҷа, ҷомеа нисбат ба арзишҳои худ ҳассостар мегардад. Сада яке аз сутунҳои асосии фарҳанги миллӣ ба шумор меравад. Он дар тӯли таърих ҳамчун рамзи нур, дониш ва умед хидмат кардааст. Ин ҷашн инсонро ба худшиносӣ, заҳмат ва эҳтиром ба табиат даъват менамояд. Арзишҳое, ки дар Сада таҷассум ёфтаанд, имрӯз низ аҳамияти худро гум накардаанд. Баръакс, дар шароити муосир онҳо метавонанд барои ҳалли бисёр мушкилоти иҷтимоӣ ва ахлоқӣ замина фароҳам оваранд. Ҳифз ва рушди ин ҷашн вазифаи муҳимми ҷомеа мебошад. Зеро тавассути чунин мерос миллат метавонад ҳувияти худро нигоҳ дорад. Сада на танҳо хотираи гузашта, балки сарчашмаи илҳом барои оянда низ мебошад. Он ба инсон меомӯзад, ки равшанӣ ҳамеша аз дониш ва меҳнат сарчашма мегирад. Аз ин рӯ, ҷашни Сада ҳамчун мероси бебаҳои фарҳангӣ бояд ҳамеша гиромӣ дошта шавад.
Исматулло Мирзоев, муаллими калони кафедраи зеҳни сунъӣ ва барномасозии Коллеҷи техникии ДТТ ба номи академик М.Осимӣ
