Ҷашни Сада яке аз куҳантарин ҷашнҳои суннатии халқи тоҷик ва умуман мардуми ориёинажод ба ҳисоб рафта, дар тӯли ҳазорсолаҳо ҳамчун рамзи нур, гармӣ, умед ва бедории шуури инсон таҷлил мегардад. Ин ҷашн решаҳои амиқи таърихӣ дошта, аз давраҳои бостон то замони муосир ҳамчун ойини муҳими фарҳангӣ ҳифз гардидааст. Сада на танҳо як маросими идона, балки инъикоси ҷаҳонбинӣ, тафаккури фалсафӣ ва муносибати инсон бо табиат мебошад. Дар фарҳанги тоҷикон он бо эҳтиром ба оташ, рӯшноӣ ва қувваи ақл иртиботи зич дорад. Ниёгони мо тавассути ин ҷашн арзишҳои ҳаётӣ, маънавӣ ва ахлоқии худро ба наслҳои баъдӣ интиқол додаанд. Аз ин ҷиҳат, Сада ҳамчун қисми ҷудонопазири ҳуввияти миллӣ арзёбӣ мегардад.
Тибқи маълумоти таърихӣ, Ҷашни Сада дар фасли зимистон, тақрибан панҷоҳ рӯз пеш аз Наврӯз таҷлил мешуд ва рамзи гузашти қисми асосии сардиҳои сол ба ҳисоб мерафт. Мафҳуми «сад» дар номи ҷашн ба шумораи рӯзҳо ва шабҳое ишора мекунад, ки аз оғози фасли сармо гузаштаанд. Дар замонҳои қадим мардум бо мушоҳидаи тағйирёбии табиат дарк мекарданд, ки пас аз ин давра рӯзҳо тадриҷан дароз мешаванд ва нерӯи гармии Офтоб афзоиш меёбад. Ин ҳолат ба инсон умед мебахшид ва рӯҳияи зиндагидӯстиро тақвият медод. Сада маҳз дар чунин лаҳзаи умеду интизорӣ таҷлил мегардид. Аз ин рӯ, он ҷашни гузариш аз торикӣ ба рӯшноӣ маҳсуб меёфт. Оташ дар фарҳанги бостонии тоҷикон ва дигар халқҳои ориёӣ ҷойгоҳи махсус дошт ва ҳамчун неъмати муқаддас пазируфта мешуд. Он на танҳо воситаи гармӣ ва рӯшноӣ, балки рамзи ҳаёт, дониш ва пешрафти инсон буд. Кашфи оташ ба рушди ҳунармандӣ, кишоварзӣ, сохтмон ва дигар соҳаҳои зиндагӣ мусоидат намуд. Дар замонҳои қадим инсон тавассути оташ тавонист муҳити зисти худро тағйир диҳад ва зиндагии худро осонтар гардонад. Аз ҳамин сабаб, афрӯхтани гулхан дар Ҷашни Сада маънои рамзӣ дорад. Ин амал нишонаи пирӯзии инсон бар сармо, зулмот ва нодонӣ мебошад.
Дар осори адабии классикӣ Ҷашни Сада ҳамчун ойини пурнур ва хирадмандона васф гардидааст. Шоирон ва мутафаккирон ин ҷашнро ба кашфи оташ ва нерӯи ақли инсон нисбат медиҳанд. Ривоятҳои қадимӣ онро бо номи Ҳушанг, подшоҳи афсонавӣ, пайванд медиҳанд, ки гӯё маҳз ӯ қувваи оташро кашф намуда, онро ба хизмати инсон даровардааст. Ин ривоятҳо нишон медиҳанд, ки ниёгони мо илм, дониш ва кашфиётро ҳамчун арзиши олӣ мешинохтанд. Сада дар адабиёт рамзи оғози тамаддун ва рушди ҷомеа маҳсуб меёбад. Аз ин рӯ, он танҳо як ҷашн не, балки рамзи пешрафти ақлонист. Аз нигоҳи фалсафӣ, Сада таҷассумгари муборизаи абадии байни нур ва зулмот мебошад. Нур ҳамчун рамзи дониш, адолат ва зиндагӣ муқобили зулмот, ҷаҳолат ва нобудӣ қарор дорад. Афрӯхтани оташ дар шаби Сада маънои ғалабаи рӯшноӣ бар торикӣ ва умеди инсон ба ояндаи беҳтарро ифода мекунад. Ин мафҳумҳо дар тӯли асрҳо дар тафаккури мардум нақши муҳим бозидаанд. Фалсафаи Сада инсонро ба худогоҳӣ, андешаи нек ва амалҳои созанда ҳидоят мекунад. Маҳз ҳамин ҷанбаҳо ҷашнро то имрӯз зинда нигоҳ доштаанд.
Ҷашни Сада бо донишҳои ибтидоии илмҳои табиӣ низ иртиботи зич дорад. Ниёгони мо ҳаракати Офтоб, тағйирёбии фаслҳо ва таъсири онҳо ба ҳаёти инсонро бодиққат мушоҳида менамуданд. Дар асоси ин мушоҳидаҳо онҳо тақвими солона ва ҷашнҳои мавсимиро муайян мекарданд. Сада ҳамчун нишонаи гузашти давраи сарди сол ва наздикшавии баҳор муайян мегардид. Ин ҳолат аз сатҳи баланди донишҳои таҷрибавии ниёгони мо дарак медиҳад. Онҳо бе асбобҳои муосир низ қонунҳои табиатро дарк карда метавонистанд. Дар фарҳанги иҷтимоии тоҷикон Сада нақши муҳими тарбиявӣ иҷро менамояд. Ин ҷашн мардумро ба ҳамбастагӣ, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ даъват мекунад. Ҷамъ омадани мардум гирди гулхан рамзи ваҳдат ва якдилӣ мебошад. Дар чунин лаҳзаҳо калонсолон таҷриба ва анъанаҳоро ба ҷавонон меомӯзанд. Ин раванд ба нигоҳдории хотираи таърихӣ ва интиқоли арзишҳои миллӣ мусоидат мекунад. Аз ин ҷиҳат, Сада ҳамчун мактаби ахлоқ ва фарҳанг хизмат мекунад. Дар муҳити анъанавӣ таҷлили Сада бо омодагиҳои дастаҷамъона ҳамроҳ буд, ки худ дорои аҳамияти иҷтимоӣ ва тарбиявӣ мебошанд. Ҷамъоварии ҳезум, интихоби ҷойи гулхан ва иштироки ҳамагонӣ ҳисси масъулият ва ҳамкориро тақвият мебахшид. Кӯдакон дар ин раванд таҷрибаи зиндаи зиндагиро меомӯхтанд. Ин амалҳо ҷомеаро муттаҳид намуда, муносибатҳои иҷтимоиро устувор мегардонданд. Ҷашн ҳамчун раванд, на танҳо як рӯз, дар зеҳни мардум нақш мебаст. Бо ҳамин роҳ арзишҳо устувор мегардиданд.
Сада бо фарҳанги кишоварзӣ низ робитаи мустақим дорад, зеро гузаштани сахтии зимистон ба маънои наздикшавии мавсими кори саҳроӣ буд. Ҷашн мардумро ба омодагӣ барои баҳор ва меҳнати нав ҳидоят мекард. Ин андеша ҳисси умед ва фаъолиятро дар ҷомеа бедор менамуд. Одамон бо таҷлили Сада ба худ паём медоданд, ки давраи нав оғоз меёбад. Ҳамин тариқ, ҷашн на танҳо рамзӣ, балки амалан ба зиндагӣ таъсир мегузошт. Сада ҷашни оянданигарӣ низ маҳсуб меёфт.
Дар тафаккури мардумӣ оташ бо поксозӣ ва навсозӣ алоқаманд буд. Бовар доштанд, ки он неруҳои манфиро дур мекунад ва рӯҳро тоза месозад. Аз ҳамин рӯ, гирди гулхан орзуҳои нек баён мегардиданд. Ин амал ба инсон қувваи равонӣ мебахшид ва ӯро ба зиндагии фаъол ҳидоят мекард. Чунин боварҳо имрӯз низ аҳамияти маънавии худро нигоҳ доштаанд. Онҳо инсонро ба андешаи мусбат водор месозанд.
Дар давраи истиқлолияти давлатӣ эҳёи Ҷашни Сада ба марҳилаи нав ворид гардид. Давлат ва ҷомеа ба ҳифз ва рушди анъанаҳои миллӣ аҳамияти бештар медиҳанд. Имрӯз Сада дар шаҳру ноҳияҳо бо барномаҳои фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатӣ таҷлил мегардад. Ин чорабиниҳо барои таҳкими худшиносии миллӣ ва ифтихори фарҳангӣ мусоидат мекунанд. Ҷашни мазкур ба як унсури муҳими ҳаёти маънавии ҷомеа табдил ёфта, пайванди устувори гузашта ва имрӯзро таъмин менамояд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ аҳамияти чунин ҷашнҳо дучанд мегардад. Онҳо фарҳанг ва ҳувияти миллиро ҳифз мекунанд. Сада нишон медиҳад, ки халқи тоҷик соҳиби таърихи ғанӣ ва тафаккури амиқ мебошад. Бо таҷлили ин ҷашн наслҳои ҷавон бо решаҳои худ ошно мегарданд. Ин раванд ҳисси ватандӯстӣ ва масъулиятро тақвият мебахшад. Аз ин рӯ, Сада на танҳо ёдгории гузашта, балки воситаи тарбияи оянда мебошад. Ҷашни Сада дар низоми арзишҳои маънавии халқи тоҷик ҳамчун ойине шинохта мешавад, ки инсонро ба тааммул ва андеша водор месозад. Таҷлили он дар фасли сармо рамзест аз он ки инсон ҳатто дар шароити душвор метавонад маънои зиндагиро дарёбад. Оташ дар ин маврид танҳо унсури табиӣ не, балки рамзи умеди ботинӣ мебошад. Мардум бо нигоҳ кардан ба гулхан эҳсос мекарданд, ки рӯшноӣ ҳамеша роҳе барои зуҳур дорад. Ин ҷашн инсонро ба сабр, устуворӣ ва бовар ба фардо даъват менамояд. Чунин маънои фалсафӣ Садаро аз дигар ҷашнҳо фарқ мекунад. Он бештар ба шуури инсон таъсир мерасонад, на танҳо ба эҳсосоти зоҳирӣ.
Дар муҳити суннатӣ Сада бо одобу русумҳои гуногун ғанӣ гардида буд, ки ҳар кадоми онҳо маънои муайян доштанд. Афрӯхтани оташ бо тартиби муайян сурат мегирифт ва эҳтиром ба он ҳатмӣ ҳисоб мешуд. Мардум оташро поймол намекарданд ва ба он бо назари муқаддас менигаристанд. Ин муносибат ҳисси масъулият нисбат ба қувваҳои табиатро ташаккул медод. Бо ҳамин роҳ инсон меомӯхт, ки табиатро бояд эҳтиром кард, на истисмор. Сада дар ин замина ҷашни ҳамоҳангии инсон ва табиат мебошад. Ин мафҳум имрӯз дар шароити масъалаҳои экологӣ аҳамияти хоса дорад. Ҷашни Сада инчунин дар ташаккули ҷаҳонбинии ахлоқии ҷомеа саҳм мегузорад. Он мардумро ба ростӣ, покдилӣ ва нияти нек даъват мекунад. Бовар доштанд, ки нияти инсон дар назди оташ бояд соф бошад. Ин андеша ба худназоратӣ ва худтарбия мусоидат мекард. Одамон мекӯшиданд, ки дар чунин рӯзҳо аз кина ва бадбинӣ дур бошанд. Ҷашн фазои ахлоқии ҷомеаро пок месохт. Аз ин рӯ, Сада танҳо ҷашни беруна не, балки ойини ботинӣ низ мебошад. Дар муҳити оилавӣ Сада нақши муҳими тарбиявӣ дошт. Калонсолон ба кӯдакон маънои ҷашнро мефаҳмонданд ва онҳоро бо таърихи ниёгон шинос мекарданд. Ин раванд ба кӯдак ҳисси ифтихор аз гузашта мебахшид. Кӯдакон меомӯхтанд, ки онҳо давоми як тамаддуни куҳан ҳастанд. Бо ҳамин роҳ худшиносии миллӣ аз синни хурдсолӣ ташаккул меёфт. Ҷашн ба воситаи оила аз насл ба насл интиқол меёфт. Ин нақш то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ доштааст.
Сада дар замони муосир метавонад ҳамчун василаи таҳкими фарҳанги миллӣ истифода шавад. Дар шароити тағйирёбии босуръати ҷомеа чунин анъанаҳо инсонро ба решаҳои худ бармегардонанд. Онҳо ба ҷомеа устувории маънавӣ мебахшанд. Ҷашн нишон медиҳад, ки фарҳанги миллӣ қобили мутобиқ шудан ба замон аст. Бо мазмуни нав, аммо бо руҳи қадим, Сада метавонад ба насли ҷавон наздик гардад. Ин ҷашн имконият медиҳад, ки суннат ва муосирӣ бо ҳам пайванд шаванд. Аз ин ҷиҳат, он дорои иқтидори бузурги фарҳангӣ мебошад. Дар раванди рушди фарҳангӣ Ҷашни Сада метавонад нақши пули робитаро байни миллатҳо низ иҷро намояд. Он қисми фарҳанги умумии тамаддуни ориёист, ки халқҳои гуногунро ба ҳам мепайвандад. Таҷлили чунин ҷашнҳо имконияти муаррифии фарҳанги тоҷиконро дар сатҳи байналмилалӣ фароҳам меорад. Ин раванд ба рушди муколамаи фарҳангҳо мусоидат мекунад. Сада метавонад ҳамчун паёми сулҳ, нур ва ҳамзистӣ хизмат кунад. Дар ҷаҳони муосир чунин паёмҳо аҳамияти махсус доранд. Онҳо фарҳангро ба василаи наздиксозии инсонҳо табдил медиҳанд.
Ҷашни Сада инчунин метавонад дар рушди тафаккури илмӣ-назариявӣ истифода шавад. Аз мисоли он метавон робитаи инсон бо қонунҳои табиатро нишон дод. Тағйирёбии фаслҳо, энергия, гармӣ ва рӯшноӣ ҳама дар доираи ин ҷашн шарҳ дода мешаванд. Ин ҷанба барои омӯзиши фанҳои табиӣ аҳамияти омӯзишӣ дорад. Бо истифода аз анъана омӯзиш маънодортар мегардад. Илм ва фарҳанг дар ин ҷо ба ҳам мепайвандад ва пайванди мазкур ба рушди тафаккури мукаммал мусоидат мекунад.
Низомзода Зокирҷон Мукарам, директори Коллеҷи техникии ДТТ ба номи академик М.Осимӣ
