Бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи муҳим ва таърихӣ оид ба истифодаи зеҳни сунъӣ (Artificial Intelligence – AI) қабул гардид, ки онро метавон яке аз рӯйдодҳои сарнавиштсоз дар сиёсати байналмилалии Тоҷикистон ва дар муколамаи ҷаҳонӣ оид ба танзими технологияҳои муосир арзёбӣ намуд.
Ин ташаббус дар шароите пешниҳод ва пазируфта шуд, ки инсоният дар остонаи давраи нави тамаддунӣ қарор дорад, даврае, ки дар он технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ на танҳо василаи пешрафт, балки омили тағйирдиҳандаи сохтори иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангии ҷомеаҳо гардидаанд. Рушди босуръати зеҳни сунъӣ дар солҳои охир ҷаҳонро ба марҳилаи сифатан нав ворид намуд. Имрӯз AI дар соҳаҳои гуногун – аз тиб ва маориф то саноат, энергетика, молия, нақлиёт ва идоракунии давлатӣ – фаъолона истифода мешавад. Алгоритмҳо қодир шудаанд ҳаҷми бузурги маълумотро таҳлил намуда, қарорҳои мураккаб қабул кунанд, равандҳоро оптимизатсия намоянд ва самаранокии фаъолияти инсонро баланд бардоранд. Бо вуҷуди ин, ҳамзамон бо ин имкониятҳо, хатарҳо ва саволҳои ҷиддии ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ низ ба миён омадаанд, ки бе посух мондани онҳо метавонад оқибатҳои пешгӯинашаванда ба бор орад. Маҳз дар чунин шароити мураккаби ҷаҳонӣ Тоҷикистон ташаббус нишон дод, то масъалаи истифодаи масъулона, инсонмеҳвар ва одилонаи зеҳни сунъӣ дар сатҳи СММ баррасӣ ва ба сифати меъёри умумӣ пешниҳод гардад. Қатъномаи қабулшуда на танҳо як санади сиёсӣ, балки як ҳуҷҷати дорои аҳамияти фалсафӣ ва тамаддунӣ мебошад, зеро он ба масъалаи муносибати инсон ва технология аз зовияи ахлоқ, ҳуқуқ ва адолати иҷтимоӣ назар мекунад.
Аҳамияти таърихии ин қатънома пеш аз ҳама дар он ифода меёбад, ки он зеҳни сунъиро ҳамчун неруи бетараф ё худ танҳо василаи техникӣ намебинад, балки онро падидае мешуморад, ки метавонад ба сарнавишти инсон ва ҷомеа таъсири амиқ расонад. Дар санад таъкид мегардад, ки истифодаи AI бояд бо эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаъну шарафи шахсият, арзишҳои умумибашарӣ ва принсипҳои адолат сурат гирад. Ин мавқеъ Тоҷикистонро дар сафи давлатҳое қарор медиҳад, ки ҷонибдори рушди масъулонаи технология ва ҳифзи инсон ҳамчун арзиши олӣ мебошанд.
Қатънома ҳамчунин ба масъалаи нобаробарии рақамӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекунад. Дар ҷаҳони муосир фарқияти дастрасӣ ба технология, дониш ва инфрасохтори рақамӣ метавонад боиси амиқтар шудани тафовутҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ байни кишварҳо ва дар дохили ҷомеаҳо гардад. Тоҷикистон дар ташаббуси худ зарурати дастгирии кишварҳои рӯ ба рушд, тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ ва мубодилаи донишро таъкид намуда, ба он даъват мекунад, ки зеҳни сунъӣ ба манфиати тамоми инсоният истифода шавад, на танҳо гурӯҳҳои маҳдуд ё давлатҳои пешрафта. Ҷанбаи дигари муҳими қатънома масъалаи ахлоқи зеҳни сунъӣ мебошад. Имрӯз алгоритмҳо метавонанд дар қабули қарорҳое иштирок кунанд, ки ба ҳаёти инсон таъсири мустақим доранд: аз ташхиси тиббӣ ва интихоби қарзгиранда то назорати амният ва идоракунии захираҳо. Дар чунин шароит, саволҳои марбут ба шаффофият, ҷавобгарӣ, беғаразӣ ва пешгирии табъиз аҳамияти калидӣ пайдо мекунанд. Қатъномаи Тоҷикистон зарурати таҳияи меъёрҳои байналмилалиро таъкид мекунад, ки истифодаи зеҳни сунъиро дар чорчӯби масъулият ва адолат танзим намоянд. Ин ташаббус инчунин аҳамияти бузурги сиёсӣ дорад. Тоҷикистон, ки дар арсаи байналмилалӣ пеш аз ҳама бо ташаббусҳои вобаста ба об, иқлим ва рушди устувор шинохта шудааст, бо пешниҳоди қатънома оид ба зеҳни сунъӣ нишон дод, ки сиёсати хориҷии он дорои диди васеъ ва мутобиқ ба таҳаввулоти асри XXI мебошад. Тоҷикистон худро ҳамчун узви фаъоли ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад, ки на танҳо манфиатҳои миллӣ, балки манфиатҳои умумибашариро низ дар мадди аввал мегузорад.
Қатъномаи мазкур заминаи мусоид барои рушди таҳқиқоти илмӣ ва ҳамкориҳои академӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ фароҳам меорад. Он метавонад ба таъсиси барномаҳои таълимӣ, марказҳои таҳқиқотӣ ва платформаҳои байналмилалии мубодилаи дониш мусоидат намояд. Барои кишварҳои дорои захираҳои маҳдуд, чунин ҳамкориҳо имконияти муҳим барои ворид шудан ба фазои рақамии ҷаҳонӣ ва истифодаи самараноки технологияҳои нав ба ҳисоб мераванд. Дар баробари ин, қатънома аҳамияти тарбияи насли ҷавонро дар рӯҳияи масъулият ва ҷаҳонбинии ахлоқӣ таъкид мекунад. Ҷавонон ҳамчун истифодабарандагон ва эҷодкорони ояндаи технология бояд на танҳо малакаҳои техникӣ, балки дарки амиқи масъулияти калон дошта бошанд. Тоҷикистон бо пешниҳоди ин санад ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паём медиҳад, ки ояндаи рақамӣ бояд бар пояи дониш, ахлоқ ва инсондӯстӣ бунёд гардад.
Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, қатънома метавонад ҳамчун асос барои таҳияи санадҳои миллӣ ва байналмилалӣ дар соҳаи танзими зеҳни сунъӣ хизмат кунад. Гарчанде ки қатъномаҳои Маҷмаи Умумии СММ хусусияти тавсиявӣ доранд, онҳо дар ташаккули меъёрҳои байналмилалӣ ва сиёсати давлатҳо нақши муҳим мебозанд. Дар ин замина, ташаббуси Тоҷикистон метавонад оғози раванди фарогири таҳияи қонунгузорӣ ва стандартҳои ахлоқии ҷаҳонӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ гардад.
Қатъномаи таърихии Тоҷикистон оид ба зеҳни сунъӣ дар СММ як иқдоми дорои аҳамияти бисёрҷониба мебошад. Он на танҳо нуфузи байналмилалии кишварро тақвият мебахшад, балки саҳми воқеии Тоҷикистонро дар ҳалли яке аз масъалаҳои калидии асри XXI нишон медиҳад. Ин санад паёми равшан дошта, пешрафти технологӣ бояд бо масъулият, адолат ва эҳтиром ба инсон ҳамқадам бошад. Танҳо дар чунин сурат зеҳни сунъӣ метавонад ба омили рушди устувор, сулҳ ва некӯаҳволии тамоми инсоният табдил ёбад.
Исматулло Мирзоев, муаллими калони кафедраи зеҳни сунъӣ ва барномасозии Коллеҷи техникии ДТТ ба номи академик М.Осимӣ
